نگاهي به جنبش عدم تعهد
نگاهي به جنبش عدم تعهد
تاريخچه جنبش عدم تعهد
جنبش عدم تعهد به عنوان يك تشكل مهم بينالمللي، يكي از مجموعههاي تاثيرگذار بر روند تحولات جهان است. اين جنبش از همان ابتداي تشكيل به مثابه نشانهاي از پايان دوران استعمار، اعلام مخالفت با پذيرش سلطه قدرتهاي بزرگ و تريبوني آزاد براي اعلام نظرات و مواضع كشورهاي جهان سوم و در حال توسعه بود و عضويت در آن به منزله دستيابي به استقلال سياسي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي به شمار ميآمد.
زمينههاي مهم تاريخي در روند تكوين جنبش عدم تعهد را ميتوان گردهماييهاي منطقهاي در آسيا و آفريقا بين سالهاي 1947 تا 1955 دانست كه با هدف همكاري و يافتن راههاي عملي براي حل مشكلات مبتلابه كشورهاي تازه استقلال يافته برگزار ميشد.
نمايندگان كشورهاي آسيايي، آفريقايي و آمريكاي لاتين براي نخستين بار در سان فرانسيسكو ملاقات كردند و اين ديدار مقدمه تشكيل يك رشته جلسات در اوايل دهه 50 ميلادي را فراهم كرد. مهمترين اين گردهماييها عبارت بودند از:
گردهمايي رهبران آسيايي:
گردهمايي رهبران آسيايي هند، اندونزي، پاكستان، بيرماني (ميانمار) و سيلان (سريلانكا) در 5 آوريل 1954 در كلمبو پايتخت سيلان برگزار شد.
اين گردهمايي نخستين تلاش براي همبستگي بين چند كشور در حال توسعه به شمار ميآيد كه انگيزه اصلي آن يافتن راهحلي براي بحران هند و چين بود. اما در جريان كنفرانس، رهبران آسيايي پا را از اين مسئله فراتر گذاشته و مسائل ديگري چون محكوميت گسترش دامنه سلاحهاي اتمي و آزمايشات هستهاي، محكوميت استعمار و امپرياليسم و براي اولين بار مسئله عدم پيوستگي به دو بلوك شرق و غرب را در اين گردهمايي مطرح كردند. اما بحث جدي و پيگيري اين مسائل با توجه به تعداد اندك كشورهاي شركتكننده در كنفرانس كلمبو كه همگي جزو كشورهاي آسيايي بودند، ممكن نبود، چرا كه بررسي اين مسائل به گردهماييهاي گسترده و مشاركت ديگر رهبران كشورهاي جهان سوم به ويژه از قاره آسيا و آفريقا نياز داشت.
اصول پانچاشيلا (1954):
دو هفته بعد از برپايي كنفرانس كلمبو در تاريخ 19 آوريل 1954 «چوئن لاي» و نهرو رهبران چين و هندوستان براي بررسي روابط متقابل اين دو كشور آسيايي با يكديگر ملاقات كردند. نشست اين دو رهبر در چارچوب كنفرانسهاي آسيايي - آفريقايي نبود اما در جريان مذاكرات آنها مسائلي مطرح شد كه بعدها در پيريزي جنبش عدم تعهد نقش بسيار داشت.
مهمترين مسئله مطرح شده در اين مذاكرات ارائه اصول پانچاشيلا (پنجگانه) بود كه به عنوان چارچوبي جهت تعيين روابط حسنه فيمابين دولتها مطرح شد. اين اصول در كنفرانس باندونگ نيز مدنظر قرار گرفت.
اصول پنجگانه كه بعدها به عنوان پايه و اساس انديشه عدم تعهد پذيرفته شد عبارت بودند از:
1- احترام به تماميت ارضي و حاكميت ملي يكديگر
2- عدم تجاوز
3- عدم دخالت در امور داخلي يكديگر
4- برابري و مزاياي متقابل
5- همزيستي مسالمتآميز
اصول مذكور در ابتدا محور اصلي همبستگي گروه غيرمتعهدها را تشكيل ميداد، اما به مرور زمان و با افزايش اعضا، به تدريج بر دامنه اين اصول و شعارها افزوده شد و به ساير مسائل بينالمللي كه بسياري از آنها خارج از قلمرو اختلافات بلوكها بود، گسترش يافت چنانچه هنگام تنظيم دستور كار نخستين كنفرانس سران عدم تعهد اصول زير در دستور كار گنجانده شد:
* تحكيم و تقويت صلح بينالمللي
* احترام به حق و تعيين سرنوشت مردم و ملتها، مبارزه با امپرياليسم، محو استعمار، استعمار نوين، محكوميت تبعيض نژادي و آپارتايد
* خلع سلاح عمومي و كامل و منع آزمايشهاي هستهاي
* مقابله با سياست زور و تسلط سياسي و اقتصادي و هر نوع مداخله خارجي
* اعتقاد به برابري و تلاش براي برقراري صلح در دنيا و مبارزه با تحميل هرگونه ايدئولوژي سياسي و اقتصادي
كنفرانس بوگور:
اجتماع دو روزه بوگور كه در تاريخ 28 و 29 دسامبر 1954 برپا شد در حقيقت اجلاس مقدماتي كنفرانس همه جانبه باندونگ بود. پنج نخستوزير آسيايي از كشورهاي پاكستان، سيلان، هند، اندونزي و بيرماني در بوگور گرد هم آمدند تا مقدمات برپايي كنفرانس باندونگ را فراهم كنند.
پس از مذاكرات دو روزه، نخست وزيران كشورهاي مذكور قرار گذاشتند از 24 كشور ديگر آسيايي و آفريقايي دعوت كنند تا در آوريل 1955 در اجتماع بزرگ باندونگ در اندونزي حضور به هم رسانند.
كنفرانس باندونگ:
در باندونگ اندونزي براي اولين بار رهبران كشورهاي آسيايي و آفريقايي از جمله مصر، هند، اندونزي و غنا دور هم جمع شدند تا شالوده حركتي نوين در جهاني را آغاز كنند كه كشورهاي كوچك از بيم جنگ و رقابت ابرقدرتها در نگراني به سر ميبردند.
كنفرانس باندونگ با حضور نمايندگاني از 29 كشور جهان سوم تشكيل شد و شركتكنندگان در كنفرانس سه مسئله عمده را بيش از ساير مسائل مورد بحث و بررسي قرار دادند؛ استعمارزدايي، بيطرفي در جهان تحت رقابت دو بلوك و توسعه اقتصادي. گذشته از استعمارزدايي و توسعه اقتصادي كه اصول باندونگ با آنها شناخته ميشد، مسئله ديگر پيريزي حركت بيطرفي در اين كنفرانس بود.
در اين كنفرانس اصول دهگانه باندونگ به شرح ذيل به تصويب رسيد كه امروز از آن به عنوان اصول بنيادين جنبش عدم تعهد ياد ميشود:
1- احترام به حقوق بنيادين بشر و اهداف و اصول منشور ملل متحد
2- احترام به حاكميت و تماميت ارضي همه ملتها
3- شناسايي برابري تمامي نژادها و برابري تمامي ملتها، اعم از كوچك و بزرگ
4- خودداري از مداخله در امور داخلي كشورهاي ديگر
5- احترام به حق همه ملتها در دفاع فردي و جمعي از خود، مطابق با منشور ملل متحد
6- خودداري از استفاده از ترتيبات دفاع جمعي براي تامين منافع خاص هر يك از قدرتهاي بزرگ و خودداري همه كشورها از اعمال فشار بر كشورهاي ديگر
7- خودداري از اقدامات تجاوزكارانه، تهديد به تجاوز و يا به كارگيري زور عليه تماميت ارضي يا استقلال سياسي كشورهاي ديگر
8- حل و فصل تمامي منازعات بينالمللي از طرق مسالمتآميز، مطابق با منشور ملل متحد
9- ارتقا همكاري و منافع متقابل
10- احترام به عدالت و تعهدات بينالمللي
بعد از كنفرانس باندونگ به غير از كنفرانس بريوني كه در ژوئيه 1956 با حضور رهبران مصر، هند و يوگسلاوي برپا شد، اقدام ديگري براي گردآوري رهبران بيطرف تا سال 1961 صورت نگرفت.
باوجود اين در همين دوران فترت شش ساله، رهبران بيطرف به ويژه مارشال تيتو رهبر يوگسلاوي به تلاش خود ادامه دادند و سرانجام نخستين كنفرانس رسمي عدم تعهد در بلگراد تشكيل شد.
انديشه عدم تعهد:
اصطلاح «عدم تعهد» نخستين بار توسط جواهر لعل نهرو نخست وزير هند طي نطقي در 28 آوريل 1954 در كلمبو بيان شد و پس از آن با تلاش رهبران آسيايي - آفريقايي و بنيانگذاران جنبش عدم تعهد اين جنبش شكل گرفت.
در حقيقت همه اعضاي جنبش عدم تعهد غيرمتعهد نبودند و اغلب درك متفاوتي نسبت به جنبش داشتند. يافتن يك ايدئولوژي مشترك كه بتواند ابزاري براي ارائه اتحاد ظاهري براي اعضاي اصلي جنبش باشد كه درصدد يافتن يك نقش اصلي آن بودند، كار آساني نبود. اغلب اعضاء تمايل چنداني به اصول فلسفي نشان نميدادند و تنها در زمينههاي سياسي و اقتصادي خاص فعاليت داشتند.
از اين رو اتحاد آنها يك اتحاد مشترك نبود بلكه يك هويت مشترك و جديد به حساب ميآمد. لذا مفهوم عدم تعهد با بيطرفي كه در حقوق بينالمللي كلاسيك تعريف شده است، تفاوت دارد. غرض از مفهوم بيطرفي متداول در جنبش عدم تعهد، عدم مشاركت در اختلافات و منازعات دولتهاي بزرگ بود كه در اواخر دهه 50 و اوايل دهه 60 ميلادي هر زمان احتمال بروز آن وجود داشت.
بنيانگذاران جنبش عدم تعهد و اولين گردهمايي آن:
امروزه از تيتو، جواهر لعل نهرو، جمال عبدالناصر، سوكارنو و قوام نكرومه رهبران يوگسلاوي، هند، مصر، اندونزي و غنا به عنوان بنيانگذاران جنبش عدم تعهد نام برده ميشود كه هر يك در زمان خود به دلايلي نقش مهم در پيدايش اين جنبش برعهده داشتهاند.
مارشال تيتو كه در دوران جنگ جهاني دوم و پس از جنگ رهبري يوگسلاوي را به عهده داشت، پس از تثبيت قدرت خود عليرغم آنكه در آغاز در زمره گروه شرق بود، سياست تك روي در برابر بلوك شرق را در پيش گرفت و با اين اقدام خود مورد انتقاد و حملات تبليغاتي آنها قرار گرفت.
وي كه به دليل اعتقادات ايدئولوژيك خويش نميتوانست به گروه غرب بپيوندد، تلاش كرد در چنين وضعيتي براي حفظ خود راه سومي را برگزيند. مراودات او با رهبران آسيايي و آفريقايي از جمله نهرو و جمال عبدالناصر وي را بر آن داشت تا پيشنهاد ميزباني نخستين گردهمايي سران كشوهاي عضو جنبش عدم تعهد در بلگراد را مطرح كند.
بدين ترتيب با تلاش وي و ديگر بنيانگذاران جنبش عدم تعهد، نخستين اجلاس رهبران اين جنبش در دسامبر 1961 با حضور رهبران 25 كشور در شهر بلگراد پايتخت يوگسلاوي برگزار شد.
اجلاسهاي سران جنبش عدم تعهد:
اجلاس اول (يوگسلاوي):
نخستين اجلاس سران كشورهاي غير متعهد در اول سپتامبر 1961 در بلگراد تشكيل شد. بنابر شرايطي كه براي شناخت كشورهاي غيرمتعهد تعيين شده بود از 25 كشور براي شركت در كنفرانس دعوت به عمل آمد. جو بينالمللي آن زمان، دوره جنگ سرد و تشديد تشنجات بينالمللي، بيم برخورد بلوكها و آغاز جنگ جهاني سوم را به وجود آورده بود، لذا تاكيد كنفرانس بيشتر بر حفظ صلح و امنيت جهاني و رفع اختلافات از طريق صلح و همكاري بينالمللي بود. اكثريت شركتكنندگان را كشورهاي تازه استقلال يافته با خاطرات تلخ از استعمار غرب تشكيل ميدادند. به همين دليل نسبت به غرب بدبين بوده و بيشتر به شرق تمايل داشتند.
اجلاس دوم (مصر):
دومين اجلاس سران كشورهاي غير متعهد از 5 تا 10 اكتبر 1964 در قاهره پايتخت مصر تشكيل شد. در اين كنفرانس سران 47 كشور شركت كرده بودند. اغلب اعضاي جديد را كشورهاي تازه استقلال يافته تشكيل ميدادند.
هدف اصلي كنفرانس بررسي بحرانهاي جهاني و چگونگي يافتن راهي جهت تامين و استقرار صلح بود.
اجلاس سوم (زامبيا):
با آنكه قرار بود كنفرانس سران عدم تعهد هر سه سال يك بار تشكيل شود اما به علت اوضاع و احوال جهان، سومين كنفرانس سران شش سال بعد از اجلاس دوم يعني در سال 1970 (از هشتم تا دهم سپتامبر) در لوزاكا پايتخت زامبيا با شركت 53 كشور عضو تشكيل شد.
اين كنفرانس ضمن پرداختن به مسائل مربوط به حفظ صلح و امنيت بينالمللي بر ضرورت استقلال كليه ملل به خصوص مستعمرات پرتقال در جنوب آفريقا تاكيد كرد.
در زمينه مسائل اقتصادي از افزايش شكاف بين كشوهاي غني و فقير اظهار تاسف شد و تنزل سهم كشوهاي در حال توسعه در زمينه صادرات طي دهههاي 50 و 60 ميلادي مورد توجه قرار گرفت.
اجلاس چهارم (الجزاير):
چهارمين اجلاس سران كشورهايي غيرمتعهد از 5 تا 9 سپتامبر 1973 در الجزيره تشكيل شد. شركت كنندگان در اين كنفرانس 75 كشور بودند و مصوبات آن در زمينه مسائل سياسي از جمله تبعيض نژادي در آفريقاي جنوبي، رودزيا، كامبوج، كره، حقوق درياها و مواد مخدر بود.
در زمينه مسائل اقتصادي به موضوعاتي چون روابط كشورهاي پيشرفته و در حال توسعه، انتقال تكنولوژي و سيستم بينالمللي مالي و پولي توجه داشت.
اجلاس پنجم (سريلانكا):
پنجمين كنفرانس سران كشورهاي غيرمتعهد در كلمبو پايتخت سريلانكا از تاريخ 16 تا 19 اوت 1976 برگزار شد. 86 كشور به عنوان عضو، 9 كشور و 12 سازمان بينالمللي به عنوان ناظر و 7 كشور به عنوان ميهمان در اين كنفرانس شركت داشتند. اختلاف نظرهايي كه از قبل در جنبش عدم تعهد موجود بود از اين كنفرانس شكل روشنتري به خود گرفت و به طور كلي كشورهاي شركت كننده به دو گروه تندرو يا مترقي و ميانهرو يا معتدل تقسيم شدند.
اگر چه تعداد كشورهاي ميانه رو كه بيشتر طرفدار غرب بودند زيادتر بود ولي فعاليت سازمان يافته گروههاي تندرو تاثير زيادي بر مصوبات كنفرانس گذاشت. با اين همه تصميمات كنفرانس كلمبو را ميتوان نسبتا معتدل و به دور از تندروي دانست. در اين اجلاس بر سر تصاحب كرسيهاي دفتر هماهنگي جنبش عدم تعهد كه تعداد آن از 17 عضو به 25 عضو افزايش يافته بود رقابت شديدي درگرفت.
اجلاس ششم (كوبا):
ششمين كنفرانس سران كشورهاي غيرمتعهد در روزهاي سوم تا هفتم اكتبر 1979 (چند ماه پس از پيروزي انقلاب اسلامي) در هاوانا پايتخت كوبا برگزار شد. دراين كنفرانس مراحل نهايي عضويت جمهوري اسلامي ايران در جنبش پايان يافت و جمهوري اسلامي ايران به طور رسمي به عضويت جنبش عدم تعهد درآمد.
در جريان اين كنفرانس مسائل مهمي چون اوضاع خاورميانه، پيشنهاد اخراج مصر از جنبش (به خاطر امضاي قرارداد صلح كمپ ديويد با اسرائيل)، عضويت كامبوج و اوضاع اقتصادي بينالمللي مورد بحث قرار گرفت.
در هاوانا دو دستگي در ميان اعضاي جنبش عدم تعهد كاملا مشخص بود. عدهاي كوبا را متهم ميكردند كه در رياست كنفرانس بيطرفي را مراعات نكرده است، از اين رو وقتي پيشنهاد پشتيباني از خواستههاي جمهوري اسلامي ايران عليه آمريكا مطرح شد تعدادي از كشورها تاكيد كردند كه بايستي تجاوزات آمريكا به ايران و دخالت نظامي شوروي در افغانستان هر دو با هم در جلسات جنبش مطرح و بررسي شود.
بندهاي 139، 140 و 141بياينه پاياني ششمين اجلاس سران عدم تعهد به طور كامل به ايران اختصاص يافت و در آنها نسبت به پيروزي تاريخي مردم ايران در سرنگون كردن رژيم پيشين و ايجاد اميدواري براي تمام مردم جهان در به دست آوردن آزادي و تحكيم استقلال خود، ابراز مسرت شد.
در بيانيه پاياني اجلاس هاوانا، از قطع روابط ايران با اسرائيل و آفريقاي جنوبي، همچنين خروج ايران از پيمان سنتو استقبال به عمل آمد.
در اجلاس هاوانا پيشنهاد عراق براي ميزباني اجلاس هفتم سران بعد از كوبا مورد تصويب قرار گرفت.
تغيير محل اجلاس هفتم از بغداد به دهلي نو:
يك سال و نيم پس از شروع جنگ تحميلي عراق عليه ايران، وزارت امور خارجه در ماه مارس 1982 با ارسال يادداشت به سفارت كوبا (رئيس جنبش عدم تعهد) ضمن اعلام مخالفت خود با برگزاري اجلاس هفتم سران عدم تعهد در بغداد خواستار تغيير محل برگزاري اجلاس شد. متعاقب آن هيئت جمهوري اسلامي ايران در اجلاس وزراي خارجه جنبش عدم تعهد در هاوانا اين موضوع را به طور جدي مطرح و تهديد كرد در صورت برگزاري اجلاس در بغداد، جمهوري اسلامي ايران اجلاس را تحريم كرده و رياست جنبش را به رسميت نخواهد شناخت.
در كميته سياسي اجلاس وزراي عدم تعهد بحث زيادي در خصوص اين مسئله صورت گرفت ولي در نهايت به دليل حمايت برخي كشورها از جمله يوگسلاوي از عراق، گفته شد نظر به اينكه تصميم برگزاري اجلاس در بغداد توسط سران كشورهاي غيرمتعهد اتخاذ شده، تغيير آن خارج از حيطه اختيارات وزراي خارجه است.
لذا نظر نهايي بر اين قرار گرفت كه تلاش شود هرچه زودتر جنگ دو كشور ايران و عراق خاتمه يابد. در بيانيه نهايي اجلاس وزرا همچنين اشاراتي مبني بر تاييد تصميم اجلاس ششم سران در خصوص تعيين بغداد به عنوان محل برگزاري اجلاس هفتم وجود داشت.
جمهوري اسلامي ايران به فعاليت خود در اين زمينه ادامه داد و با ارسال يادداشت براي كليه سفارتخانههاي كشورهاي عضو عدم تعهد در تهران نظر مخالف خود را با برگزاري كنفرانس سران در بغداد منعكس كرد. همزمان هيئتهايي از طرف وزارت امور خارجه به منظور ابلاغ پيام رياست جمهوري به كشورهاي مختلف اعزام شد. متقابلاً عراق نيز براي حفظ رياست جنبش بسيار فعال عمل ميكرد و به منظور تهيه مقدمات برگزاري اجلاس سران در بغداد، اقدام به احداث ساختمان و مجموعهاي با هزينه بالغ بر يك ميليارد دلار كرد.
اين كشور حتي پيشنويس بيانيه پاياني اجلاس را به سه زبان تهيه و پرچم كشورهاي عضو جنبش را در بغداد به اهتراز درآورده بود. اما با ورود نيروهاي ايران به خاك عراق در عمليات رمضان (ژوئيه 1982) و متعاقب آن حمله هوايي جنگندههاي ايران به بغداد وضعيت جديدي به وجود آمد. با توجه به نزديك بودن زمان برگزاري اجلاس (سپتامبر 1982)، فيدل كاسترو رهبر كوبا در ماه اوت پيشنهاد تشكيل اجلاس وزراي جنبش عدم تعهد و تعيين محل ديگري براي برگزاري هفتمين اجلاس سران را مطرح كرد.
با توجه به حوادث فوق و پيگيريهاي جمهوري اسلامي ايران، موضوع تغيير محل اجلاس سران از بغداد به جاي ديگر به صورت جدي مورد توجه كشورهاي عدم تعهد قرار گرفت و همانها كه معتقد بودند كنفرانس وزراي خارجه نميتواند تصميمات سران را نقض كند، در اجلاس وزراي خارجه عدم تعهد در اكتبر 1982 در نيويورك، با اجماع موافقت خود را با تغيير محل كنفرانس از بغداد به دهلي نو اعلام كردند.
اجلاس هفتم (هند):
هفتمين اجلاس سران عدم تعهد در ماه مارس 1982 در دهلي نو، با حضور 99 كشور و به رياست خانم اينديرا گاندي برگزار شد.
با توجه با اختلاف نظرهايي كه در اجلاس هاوانا ميان اعضاء شكل گرفته و موجوديت جنبش را به چالش كشيده بود، وظيفه خانم گاندي براي بازگرداندن اعتماد كشورهاي عضو و خروج از حالتي كه بعضي آن را انحراف جنبش به چپ و وابستگي به بلوك شرق تعبير كرده بودند، دشوار بود.
اجلاس هفتم در شرايطي برگزار شد كه آثار بحران اقتصادي در جهان به ويژه در كشورهاي كمتر توسعه يافته كه اغلب عضو جنبش بودند به مراحل بيسابقهاي رسيده بود. بيانيه نهايي شامل دو بخش اقتصادي و سياسي بود و در قسمت سياسي ضمن تشريح نقش عدم تعهد در دستيابي به صلح و امنيت، خلع سلاح و همزيستي مسالمتآميز به مسائلي چون اوضاع جنوب آفريقا، فلسطين، لبنان، خاورميانه، كامبوج، افغانستان، كره و جنگ ايران و عراق ميپرداخت.
تصميمگيري در مورد محل برگزاري اجلاس بعدي به اجلاس وزراي خارجه در لواندا در سال 1985 موكول شد و در اجلاس لواندا موافقت شد كه هشتمين اجلاس سران در حراره برگزار شود.
اجلاس هشتم (زيمبابوه):
هشتمين اجلاس سران عدم تعهد در تاريخ اول تا ششم سپتامبر 1986 در حراره پايتخت زيمبابوه برگزار شد. طبق روال معمول دورههاي قبل، پس از جلسات مقدماتي كارشناسان سياسي و اقتصادي، كنفرانس وزراي خارجه جنبش در روزهاي 28 و 29 اوت برگزار شد.
اجلاس هشتم مصادف بود با بيست و پنجمين سال تاسيس جنبش عدم تعهد و از مهمترين موضوعاتي كه در اين اجلاس مطرح شد و در بيانيه نهايي مورد اشاره قرار گرفت عبارت بود از: خلع سلاح و امنيت جهاني، استفاده صلح آميز از انرژي هستهاي، مسئله فلسطين، لبنان، وضعيت خاورميانه، جنگ ايران و عراق، قبرس، تجاوز آمريكا عليه ليبي، جنوب آفريقا، حقوق ملتها جهت حفظ فرهنگ و آثار ملي خود، بدهيهاي خارجي و علوم و تكنولوژي.
يكي از بحثانگيزترين موضوعات مطرح شده در اين اجلاس مسئله جنگ ايران و عراق بود. هيئت جمهوري اسلامي ايران در اين اجلاس با موفقيت توانست از تصويب بيانيهاي كه به ابتكار كشورهاي عرب حامي عراق تنظيم شده و خواستار توقف بدون قيد و شرط جنگ بود، جلوگيري كند. در آن زمان هنوز بخشي از خاك ايران در تصرف عراق بود.
اجلاس نهم (يوگسلاوي):
اجلاس نهم سران عدم تعهد با حضور 109 كشور از چهارم تا هفتم سپتامبر 1989 در بلگراد برگزار شد. اين دومين بار بود كه رياست جنبش عدم تعهد به يوگسلاوي ميرسيد.
برگزاري اجلاس مصادف شد با تحولات عمده در نظام دو قطبي و از ميان رفتن جنگ سرد. با توجه به وضعيت جديد، اعضاي جنبش در خصوص نحوه اداره و ادامه كار آن دچار اختلاف شده بودند.
عدهاي با استناد به اينكه قطببنديهاي دوران جنگ سرد از ميان رفته و جنبش فلسفه وجودي خود را از دست داده پيشنهاد تغيير نام يا ادغام آن با گروه 77 را مطرح ميكردند.
در حالي كه جمع كثيري از اعضاء ضمن تاييد ايجاد تغييرات در صحنه بينالمللي معتقد بودند جنبش هنوز براي تحقق اهداف خود راه درازي در پيش دارد. يوگسلاوي به عنوان رئيس اجلاس نهم در تلاش جهت ايجاد تحول در نگرش جنبش عدم تعهد برخي از موضوعات اساسي در اسناد سياسي از جمله مباحث مربوط به استعمارزدايي و برقراري نظام نوين اطلاعات و ارتباطات را از دستور كار حذف كرد كه با تلاش كشورهاي چپ از جمله كوبا مجددا به آن اضافه شد.
در هر حال در اجلاس نهم از سوي طرفداران دو ايده فوق بحثهاي زيادي صورت گرفت، اما در نهايت كشورهاي عضو تصميم گرفتند ضمن پايبندي به اصول جنبش، به فعاليتهاي دستهجمعي خود ادامه داده و در گسترش همكاري با كشورهاي توسعه يافته تلاش كنند.
اجلاس يازدهم (اندونزي):
اجلاس دهم سران جنبش عدم تعهد از تاريخ 28 اوت 1992 در جاكارتا پايتخت اندونزي آغاز به كار كرد.
مهمترين بحث در اجلاس مذكور موضوع تغيير نظام حاكم بر روابط بينالملل و چگونگي برخورد جنبش با آن بود. كشورهاي مختلف طي جلسات متعدد نظرات خود در قبال وضعيت جديد جهاني را مطرح كردند.
نتيجه اين گفتگوها حاكي از آن بود كه جنبش عدم تعهد نه تنها موفق به حفظ هويت خويش شده بلكه با گذار از اين دوره بحراني، آماده رويارويي با چالشهاي جديد در جهان شده است.
از اين نظر اجلاس دهم را ميتوان يك مقطع مهم در تاريخ جنبش عدم تعهد به حساب آورد، چرا كه جنبش به دليل اجماع نظر بين كشورهاي عضو در خصوص ضرورت تداوم حيات خود و ارتقاي نقش آن در تحولات بينالمللي، هويت وجودي خود را در دوران پس از جنگ سرد بازيافت.
مهمترين مسائل منطقهاي و اقتصادي مطرح در اين اجلاس عبارت بودند از مسائل مربوط به آسياي جنوب شرقي، افغانستان، درگيري اعراب و اسرائيل، لبنان، بوسني، آفريقاي جنوبي، قاچاق مواد مخدر، تروريسم، استفاده صلحآميز از انرژي هستهاي، همكاري بينالمللي اقتصادي براي توسعه و محيط زيست.
اجلاس يازدهم ( كلمبيا):
يازدهمين اجلاس سران جنبش عدم تعهد از تاريخ 18 تا 20 اكتبر 1995 در شهر كارتاهنا در كلمبيا برگزار شد. اين اجلاس در پايان كار خود علاوه بر بيانيه پاياني يك بيانيه جداگانه در خصوص آنكتاد و يونيدو صادر كرد.
در طول اجلاس مسائل متعددي مورد بررسي قرار گرفت كه اهم آنها عبارتند از: تجديد ساختار سازمان ملل، خاتمه دوران جنگ سرد و مشكلات اقتصادي و اجتماعي موجود در جهان سوم، خلع سلاح و امنيت بينالمللي، همكاري بينالمللي براي توسعه، ضرورت برخورد مناسب جنبش با تحولات بينالمللي، همكاريهاي اقتصادي و تروريسم.
اجلاس دوازدهم (آفريقاي جنوبي):
دوازدهمين اجلاس سران عدم تعهد از تاريخ 29 اوت تا 3 سپتامبر 1998 در شهر دوربان آفريقاي جنوبي و با حضور نمايندگان 114 كشور به رياست نلسون ماندلا برگزار شد، مهمترين موضوعاتي كه در اين اجلاس مورد بررسي قرار گرفت و در بيانيه نهايي گنجانده شد عبارت بود از: نقش جنبش عدم تعهد، گفتگوي تمدنها، تجديد ساختار سازمان ملل، وضعيت مالي سازمان ملل، تروريسم، بدهيهاي خارجي، محيط زيست و توسعه، علوم و تكنولوژي، همكاريهاي جنوب - جنوب، كشورهاي كمتر توسعه يافته، نژادپرستي، تبعيض نژادي و مواد مخدر.
اجلاس سيزدهم (مالزي):
براساس تصميم اجلاس دوازدهم سران در دوربان، بنگلادش به عنوان ميزبان بعدي اجلاس سران تعيين شد و قرار بود اجلاس وزراي خارجه عدم تعهد در ژانويه و اجلاس سران در آوريل سال 2002 برگزار شود اما با انصراف بنگلادش و سپس اردن از برگزاري اجلاس سران، در سيزدهمين اجلاس وزراي خارجه عدم تعهد در دوربان آفريقاي جنوبي، كشور مالزي به عنوان ميزبان اجلاس سيزدهم سران تعيين و اجلاس مذكور از 20 تا 25 فوريه 2003 در كوالالامپور پايتخت مالزي برگزار شد.
اين اجلاس نخستين اجلاس سران عدم تعهد پس از حوادث تروريستي 11 سپتامبر در نيويورك بود و لذا تروريسم به يكي از مباحث عمده اجلاس سيزدهم تبديل شد.
از سوي ديگر اجلاس كوالالامپور كمتر از يك ماه قبل از حمله آمريكا به عراق و در بحبوحه مباحث شوراي امنيت سازمان ملل در خصوص عراق برگزار شد.
به طور طبيعي مسئله عراق از اصليترين موضوعات مطرح در سخنراني سران كشورهاي شركت كننده در اجلاس بود.
رئيس جمهور وقت ايران در بخشي از سخنراني خود در اين اجلاس، حمله نظامي به عراق را موجب خسارت فراوان به مردم مظلوم اين كشور و به خطر افتادن ثبات و امنيت منطقه، تخريب محيط زيست و تقويت افراط گرايي خواند و گفت اين حمله حركت موزون آغاز شده به سوي مردمسالاري سازگار با دين، اخلاق و فرهنگ را در اين منطقه به خطر خواهد انداخت.
اجلاس چهاردهم (كوبا):
چهاردهمين اجلاس سران از 20 تا 25 سپتامبر 2006 در هاوانا پايتخت كوبا برگزار شد. از آن تاريخ سياست جنبش عدم تعهد را كوبا برعهده دارد.
صدور بيانيه جداگانه در ارتباط با فعاليتهاي هستهاي جمهوري اسلامي ايران مهمترين موضوعات مطروحه در اين اجلاس بود.
پانزدهمين اجلاس سران نيز امروز در شرم الشيخ مصر آغاز به كار ميكند.
ساختار جنبش عدم تعهد
جنبش عدم تعهد داراي سازمان و تشكيلات مخصوصي نيست. شايد علت اصلي آن اين بود كه بنيانگذاران جنبش چون خود عليه دسته بندي و بلوك سازي به پا خواسته بودند نميخواستند به جنبش خود شكل يك گروه و سازمان مشخصي را بدهند.
معذالك در طول زمان، جنبش غيرمتعهدها خود به خود شكل گرفت و كم و بيش داراي سازمان و ارگاني شد كه گرچه با قالبهاي سنتي اتحاديهها و سازمانها منطبق نيست ولي ميتوان آن را يك گروه مخصوص به خود توصيف كرد.
كشورهايي با رژيمهاي سياسي متفاوت با سيستمهاي اقتصادي ناهمگون و با وسعت، قدرت و مناطق جغرافيايي مختلف در اين جنبش گردهم آمدند كه تنها عامل پيوندشان اصل همزيستي مسالمت آميز بود.
اولين شرط اين همزيستي، عدم شركت اعضا در دسته بنديهاي سياسي و خودداري از دادن پايگاههاي نظامي به بلوكهاي شرق و غرب تعيين شد، هر چند به تدريج اين شرايط نيز در عمل رعايت نشد و برخي كشورهاي عضو به گروه غرب يا شرق تمايل داشتند و در هر فرصتي تلاش ميكردند به نفع آنها اقدام كنند در حالي كه خود را همچنان غيرمتعهد ميخواندند.
جنبش عدم تعهد در دوره پس از جنگ سرد با چالشهاي گوناگوني مواجه بود و حتي برخي فلسفه وجودي آن را زير سؤال برده و معدودي از كشورهاي عضو از آن كناره گرفتند، اما كشورهاي فعال جنبش آن را همچنان زنده نگهداشته و براي تقويت آن تلاش كردند.
در حال حاضر 118 كشور از آسيا، آفريقا، آمريكاي لاتين و اروپا در جنبش عدم تعهد عضويت دارند و 15 كشور به عنوان عضو ناظر در اجلاسهاي مختلف آن شركت ميكنند.
ارگانهاي جنبش عدم تعهد
نظر به ماهيت جنبش عدم تعهد، طرز كار و عملكرد جنبش با ديگر مجامع و اجلاسهاي بينالمللي تفاوت دارد. اين جنبش فاقد دبيرخانه ثابت بوده و اعضاي آن هيچ مبلغي به عنوان حق عضويت در اين جنبش پرداخت نميكنند و تمامي هزينههاي جنبش عدم تعهد به عهده رياست دورهاي آن است.
به تدريج و در طول زمان، اجتماعات جنبش عدم تعهد مركب از نمايندگان كشورهاي عضو در سطوح مختلف برگزار شده و امروز ميتوان اجتماعات مختلف و متناوب را به عنوان ارگانهاي جنبش به شرح ذيل مورد شناسايي قرار داد.
اجلاس سران:
اجلاس سران بالاترين و عاليترين گردهمايي جنبش عدم تعهد به شمار ميآيد كه معمولاً هر سه سال يك بار در پايتخت يكي از كشورهاي عضو برگزار ميشود و از آن پس كشور ميزان رياست جنبش را برعهده ميگيرد.
چند روز قبل از گردهمايي سران، اجلاس كارشناسان ارشد و نشست وزراي خارجه كشورهاي عضو جهت بررسي نهايي پيش نويس بيانيه پاياني و ديگر بيانيهها كه قبلاً توسط دولت ميزبان تهيه و در دفتر هماهنگي در نيويورك مورد بررسي قرار گرفته، تشكيل ميشود.
كارشناسان ارشد معمولا با تشكيل دو كميته سياسي و اقتصادي، اجتماعي ضمن بحث و گفتگو نظرات پيشنهادي خود را به صورت اصلاحيه براي درج در بيانيه نهايي پيشنهاد ميكنند كه در صورت كسب اجماع در بيانيه درج ميشود.
كارشناسان ارشد گزارش كار خود را به اجلاس وزرا ارائه داده و وزرا نيز پس از بررسي مصوبات كارشناسان، اسناد اجلاس را براي تصويب نهايي به اجلاس سران ميدهند.
اين مصوبات در صورت نظر موافق سران مورد تصويب نهايي قرار ميگيرد و به عنوان بياينه جنبش منتشر ميشود.
لازم به ذكر است كه وزراي خارجه و سران در طول اجلاس علاوه بر بررسي مواضع و مسائل مطرح شده، در جلسات عمومي به ايراد سخنراني در خصوص مسائل مختلف منطقهاي و بينالمللي پرداخته و در حاشيه اجلاس نيز به انجام ديدارهاي دوجانبه و چندجانبه با ديگر اعضا ميپردازند.
تاكنون 14 اجلاس در سطح سران كشورهاي عضو جنبش عدم تعهد برگزار شده است.
معمولا در آغاز دوره سه ساله، محل اجلاس بعدي سران و ميزبان آينده جنبش تعيين ميشود و رئيس كشور ميزبان به مدت سه سال رياست جنبش عدم تعهد را برعهده دارد اما عملاً اين رياست به وزير خارجه آن كشور تفويض ميشود.
با توجه به اينكه جنبش عدم تعهد دبيرخانه ندارد، كشوري كه مسئوليت رياست آن را برعهده ميگيرد الزاماً بايد بخش عمدهاي از وزارت خارجه خود را به جنبش عدم تعهد اختصاص دهد تا به مسائل جنبش بپردازد.
از آنجا كه اعضاي جنبش عدم تعهد به صورت مرتب براي پيگيري مسائل بينالمللي در سازمان ملل با يكديگر در ارتباط بوده و به تشكيل جلسه و رايزني ميپردازند، غالباً بخش عمده فعاليتهاي نمايندگي دائم كشور ميزبان در سازمان ملل به امور مربوط به جنبش عدم تعهد اختصاص مييابد.
براي آسانتر كردن مسئوليتهاي رئيس و تسهيل امور، سازوكارهاي متعددي شامل گروههاي كاري، گروه تماس، نيروي اقدام Task Force و ديگر كميتههاي جنبش عدم تعهد ايجاد شده كه هدف از تشكيل آنها كسب مواضع مشترك بين اعضاي جنبش است.
كنفرانس وزراء:
كنفرانس وزراي امور خارجه عضو جنبش عدم تعهد به منظور پيگيري و اجراي مصوبات و تصميمات اجلاس سران، 18 ماه پس از اجلاس سران برگزار ميشود. در اجلاس وزرا همچنين موضوعاتي كه از اهميت ويژهاي برخوردارند مورد بررسي قرار ميگيرند.
دفتر هماهنگي:
با توجه به عدم وجود تشكيلات منظم و ستادي در جنبش عدم تعهد، در ابتدا جنبش صرفاً به برگزاري اجلاسهاي مختلف در سطح سران و وزراي خارجه اكتفا كرد ولي به تدريج و به تجربه اين نقيصه آشكار شد كه امكان پيگيري مصوبات اجلاسهاي مختلف كه معمولا در فواصل زماني نسبتاً طولاني برگزار ميشود، وجود ندارد.
مشخص نبود در صورت بروز مسائل جديد در صحنه بينالمللي كه مستلزم موضع گيري و يا اخذ تصميم سريع است، جنبش با چه سازوكاري بايد در قبال آن واكنش نشان دهد.
طي اجلاسهاي اول، دوم و سوم سران اقدام عملي براي رفع اين كمبود صورت نگرفت تا اينكه در اجلاس چهارم تصميم گرفته شد به منظور استمرار فعاليتهاي جنبش و ايجاد هماهنگي بين جنبش و سازمان ملل متحد، ارگان جديدي تحت عنوان دفتر هماهنگي در نيويورك تشكيل شود.
دفتر هماهنگي در دو سطح شروع به كار كرد، اول در سطح نمايندگان دائم كشورها نزد سازمان ملل و ديگر اجلاس وزراي خارجه كشورهاي عدم تعهد كه هر سال يك بار در حاشيه مجمع عمومي سازمان ملل تشكيل ميشود.
دفتر هماهنگي در ابتدا 17 عضو داشت، اين تعداد به تدريج افزايش يافت و در دهه 80 ميلادي به 70 عضو رسيد اما در حال حاضر تمامي اعضاي جنبش عدم تعهد عضو دفتر هماهنگي نيز ميباشند.
اجلاس فوق العاده وزرا:
در صورت لزوم و به پيشنهاد دفتر هماهنگي جنبش عدم تعهد، اجلاس فوق العاده وزراي خارجه جنبش به منظور بررسي يك موضوع خاص تشكيل ميشود كه در اين صورت دستور كار اجلاس وزراي خارجه صرفاً محدود به موضوع مورد نظر خواهد بود.
اجلاس وزرا در حاشيه اجلاس سالانه مجمع عمومي سازمان ملل در نيويورك:
روال بر اين است كه وزراي خارجه كشورهاي عضو جنبش عدم تعهد هر سال به هنگام آغاز اجلاس مجمع عمومي سازمان ملل در نيويورك يك اجلاس به منظور هماهنگي در خصوص موضوعات مطرح در دستور كار مجمع عمومي و مسائل مهم بينالمللي داشته باشند.
در اين گردهمايي معمولاً كليه وزراي خارجه عضو جنبش شركت ميكنند.
اجلاس وزراي خارجه دفتر هماهنگي:
در پي تصويب گزارش كميته متدلوژي در سال 1996، قبل از تشكيل اجلاس سران، اجلاس وزراي خارجه دفتر هماهنگي به منظور آماده سازي مقدمات امر، تهيه بيانيه پاياني اجلاس سران و در صورت لزوم بررسي موضوعات مهم بينالمللي تشكيل ميشود كه آخرين آن در ماه مي 2006 (خرداد 1385) در پوتراجايا پايتخت جديد مالزي تشكيل شد.
تروئيكا:
انديشه تشكيل تروئيكا متشكل از روساي فعلي، گذشته و آينده جنبش عدم تعهد نخستين بار در اجلاس وزراي خارجه جنبش در آوريل 1997 مطرح شد و متعاقب آن اولين جلسه تروئيكا در اجلاس 52 مجمع عمومي به صورت رسمي برگزار شد.
از آن زمان در مناسبتهاي مختلف تروئيكاي جنبش با تشكيل جلسه و صدور بيانيه به بيان مواضع جنبش عدم تعهد مبادرت ورزيده كه از جمله ميتوان به تشكيل جلسه تروئيكا متشكل از وزراي خارجه آفريقاي جنوبي، مالزي و كوبا در زمستان 1384 در آفريقاي جنوبي و صدور بيانيه در حمايت از فعاليتهاي صلح آميز هستهاي جمهوري اسلامي ايران اشاره كرد.
كميته دائم همكاريهاي اقتصادي:
كميته دائم همكاريهاي اقتصادي در سطح وزراي خارجه به منظور تقويت همكاري جنوب - جنوب، گفتگوي كشورهاي در حال توسعه با كشورهاي توسعه يافته و ارتقاء نقش سازمان ملل به ويژه مجمع عمومي در همكاري بينالمللي براي توسعه تشكيل شده و جلسات آن بنابر توصيه دفتر هماهنگي برگزار ميشود.
گروههاي هماهنگي بين دول:
غيراز كميته دائم همكاريهاي اقتصادي، تعدادي گروههاي هماهنگي براي بررسي مسائل گوناگون با شركت نمايندگان بخشهاي مختلف از كشورهاي ذيعلاقه در هر مورد تشكيل شده كه وظيفه آنها بررسي موضوعات به طور تخصصي، تهيه گزارشهاي مربوط و تسليم آنها به كنفرانسهايي در سطوح بالاتر ميباشد.
گروههاي هماهنگي كه تاكنون تشكيل شده است عبارتند از گروه مواد خام، تجارت، همكاريهاي پولي و مالي، صنعت، ماهيگيري، حمل و نقل، ارتباطات راه دور، موسسات عمومي و بهداشتي و همكاريهاي فني.
اجلاسهاي وزرا براي همكاري بينالمللي در زمينههاي مختلف:
اين اجلاسها با توجه به زمينههاي همكاري بين كشورهاي عضو جنبش عدم تعهد تشكيل ميشود و شامل اجلاس وزراي فرهنگ و اطلاعات، اجلاس اتحاديه خبرگزاريهاي كشورهاي غيرمتعهد، اجلاس وزراي فرهنگ و آموزش عالي، اجلاس وزراي ورزش، اجلاس وزراي بهداشت، اجلاس وزراي كار، اجلاس وزراي كشاورزي و اجلاس وزراي جمعيت كشورهاي غيرمتعهد ميباشد.
كميته هماهنگي مشترك جنبش عدم تعهد و گروه 77:
با توجه به عضويت بسياري از اعضاي گروه 77 در جنبش عدم تعهد، كميته هماهنگي مشترك جنبش عدم تعهد و گروه 77 JCC به منظور هماهنگي و اتخاذ مواضع مشترك از سوي اين دو تشكل جهان در حال توسعه در مباحث مهم مطرح در سازمان ملل نظير پنجاهمين سالگرد اعلاميه هزاره و يا تجديد ساختار سازمان ملل تشكيل شده است.
در همين زمينه سندي تحت عنوان «شرح وظايف JCC» تنظيم شده و كميته هماهنگي براساس آن عمل ميكند.
گروه كشورهاي عضو عدم تعهد در شوراي امنيت:
نظر به لزوم هماهنگي دائم بين اعضاي جنبش كه عضو شوراي امنيت سازمان ملل هستند با دفتر هماهنگي جنبش عدم تعهد، در اجلاس سران كارتاهنا در سال 1995 بر ايجاد ارتباط، مشاوره و هماهنگي دائم بين آنها تاكيد شد.
براساس اين تصميم مقرر شد رئيس دفتر هماهنگي در نيويورك به صورت مرتب در جلسات شوراي امنيت شركت كرده و در خصوص موضوعات حائز اهميت براي اعضاي جنبش در شوراي امنيت مواضع جنبش را اعلام كند.
وي همچنين بايد در ديدارهاي منظم با كشورهاي عضو عدم تعهد در شوراي امنيت آنها را در جريان مواضع جنبش قرار دهد.
متقابلا كشورهاي عضو عدم تعهد در شوراي امنيت بايد رئيس دفتر هماهنگي را از موضوعات مطروحه در شوراي امنيت مطلع سازد.
گروههاي كاري، گروههاي تماس، نيروي اقدام و كميتههاي جنبش عدم تعهد:
همان طور كه گفته شد به منظور كمك به رئيس جنبش عدم تعهد و تسهيل امور، سازوكارهاي متعدد شامل گروههاي كاري، گروه تماس، گروه كارشناسي ويژه و كميتههاي مختلف در جنبش عدم تعهد ايجاد شده كه هدف از تشكيل آنها كسب مواضع مشترك بين اعضاي جنبش است.
از جمله گروههاي كاري ويژه گروه كار جنبش عدم تعهد براي عمليات حفظ صلح ( به رياست مراكش)، گروه كاري ويژه براي خلع سلاح ( به رياست اندونزي) و نيز كميته فلسطين (به رياست كوبا رئيس جنبش) است.
كميته فلسطين علاوه بر رئيس دورهاي جنبش عدم تعهد كشورهاي عضو شوراي امنيت كه در جنبش عدم تعهد عضويت دارند، نيز براي شركت در جلسه كميته فلسطين دعوت ميشوند.
بدين ترتيب در جلسه كميته فلسطين مجموعا 15 كشور به شرح ذيل شركت ميكنند: الجزاير، بنگلادش، كلمبيا، هند، اندونزي، فلسطين، سنگال، آفريقاي جنوبي، زامبيا، زيمبابوه، بوركينافاسو، ليبي، پاناما و ويتنام.
سازوكارها و راهكارهاي اجرايي جنبش عدم تعهد
تهيه اسناد:
از آن جا كه جنبش عدم تعهد فاقد دبيرخانه، مقر دائم و كادر ثابت است، بر حسب نوع اجلاس كشور ميزبان به تدارك وسائل و ابزار كار مورد نياز ميپردازد و چنانچه كمبودي در امر خدمات باشد كشورهاي ديگر عضو كمكهاي لازم را در اختيار كشور ميزبان قرار ميدهند.
بر همين اساس تهيه اسناد نيز وظيفه كشور ميزبان است كه بايد با مشورت گسترده با ديگر اعضاء صورت گيرد.
كشور ميزبان بايد تلاش كند تا پيش نويس اسناد مربوط به اجلاس را هر چه سريعتر و حداقل يك ماه قبل از برگزاري اجلاس تهيه و توزيع كند.
معمولاً پيش نويس اسناد اجلاس در جلسات دفتر هماهنگي در نيويورك مورد بررسي اوليه قرار گرفته و تصميم گيري در خصوص موارد مهم و موضوعات حساس و مورد اختلاف به نشست كارشناسان ارشد و اجلاس وزرا يا سران ارجاع ميشود.
اگرچه در تمامي جلسات و مصوبات كميته متدلوژي همواره بر لزوم موجز بودن اسناد و بيانيههاي پاياني اجلاسهاي عدم تعهد و نيز پرهيز از درج مطالب تكراري در آنها تاكيد شده ولي با توجه به كثرت اعضاي جنبش و اهميت موضوعات متفاوت از نظر كشورهاي عضو، در گذشته بيانيههاي اجلاسهاي وزرا و سران عدم تعهد معمولاً مطول بوده و در آنها ديدگاههاي اعضاي جنبش در خصوص كليه موارد مطرح در دستور كار مجمع عمومي و شوراي امنيت سازمان ملل منعكس شده است.
درسالهاي اخير با توجه به گسترش اينترنت، امكان دستيابي به اسناد جنبش عدم تعهد از طريق اين وسيله ارتباط جمعي فراهم آمده و كشورهايي كه رياست جنبش عدم تعهد را برعهده داشتهاند، با ايجاد وب سايت مخصوص جنبش، كليه اسناد مربوط را در پايگاه اطلاع رساني خود ثبت و نگهداري كردهاند.
با اين حال پايگاههاي مذكور منحصر به دوره سه ساله رياست هر كشور بوده و هنوز يك پايگاه اطلاع رساني واحد براي ارائه اطلاعات و نگهداري اسناد جنبش عدم تعهد به وجود نيامده است.
تصميمگيري:
تصميمگيري در كليه اجلاسها و نشستهاي جنبش عدم تعهد براساس اجماع كشورهاي عضو است. راي اجماع به دو دليل كاربرد موثري در جنبش داشته است، از يك سو يك امر نمادين است كه وحدت و يكپارچگي جهان سوم را به نمايش ميگذارد و از سوي ديگر از توافقهاي دقيق و واضح كه ميتواند براي اعضا مشكل آفرين باشد، پيشگيري ميكند.
تصميمگيري براساس اجماع بعضا موجب اعلام مواضع كلي و پرهيز از پرداختن به جزييات موضوعات مورد اختلاف شده و اين امكان را براي اعضا فراهم ميآورد كه بدون فشار ناشي از يك راي ثبت شده، مصالحه كنند.
همچنين توسل به اجماع، در گذشته اعضاي جنبش عدم تعهد را كه از نظر نظامي و اقتصادي ضعيفتر بودند قادر ساخته كه در مقابل فشار دولتهاي خارجي مقاومت كنند.
البته شيوه اجماع در تصميمگيريهاي جنبش عدم تعهد خالي از اشكال نبوده و اين امر همواره مسائل و مشكلاتي را در اجلاسهاي مختلف به وجود آورده كه بيش از همه كشور ميزبان را آزار داده است.
تلاش ميزبان براي كسب موافقت دو كشور عضو جنبش در خصوص موضوعات مورد اختلاف همواره موجب طولاني شدن جلسات جنبش، بيان مواضع تكراري و نهايتاً نارضايتي يك يا هر دو طرف منازعه شده است.
لازم به ذكر است كه مصوبات جنبش عدم تعهد داراي هيچ گونه تعهد و ضمانت اجرايي نبوده و تنها بيانگر ديدگاهها و نظرات كشورهاي عضو در خصوص مسائل بينالمللي است كه اين امر به نوبه خود از نظر افكار عمومي جهان حائز اهميت است و به عنوان مثال موجب افزايش قدرت چانه زني كشورهاي عضو جنبش در مقابل ساير كشورها در مجامع بينالمللي نظير سازمان ملل خواهد شد.
اعلام تحفظ:
معمولا تلاش ميشود نظرات همه اعضاء در متن نهايي بيانيهها و اسناد مصوب اجلاسها و نشستهاي جنبش عدم تعهد در نظر گرفته شود، با اين حال ممكن است يك يا تعداد معدودي از كشورهاي عضو متن تعديل شده را بعد از كسب راي اجماع قابل قبول ندانند كه در اين صورت تحفظ خود را نسبت به آن بخش از بيانيه يا سند مصوب اعلام كرده و متن تحفظ خود را در اختيار كشور ميزبان قرار ميدهند.
شرايط عضويت در جنبش عدم تعهد:
زماني كه قرار شد كشورهاي غيرمتعهد براي نخستين بار در سال 1961 در بلگراد گردهم آيند، بنيانگذاران جنبش يك جلسه مقدماتي در قاهره تشكيل داده و در آن معيارهاي پنج گانه ذيل را براي تعيين و تعريف كشورهاي غيرمتعهد كه ميبايد به كنفرانس دعوت شوند، در نظر گرفتند.
1- داشتن سياست مستقل بر مبناي همزيستي مسالمت آميز
2- پشتيباني از نهضتهاي آزاديبخش
3- عدم وابستگي به اتحاديههاي نظامي
4- نداشتن هيچ گونه اتحاد نظامي دوجانبه با يكي از قدرتهاي بزرگ
5- خودداري از پذيرفتن و نداشتن پايگاههاي نظامي خارجي در خاك خود
امروز معيار پذيرش اعضاي جديد در جنبش عدم تعهد آن گونه كه در سند متدلوژي كارتاهنا آمده عبارت است از: پايبندي به اصول و اهداف جنبش عدم تعهد يعني همان اصول دهگانه باندونگ و نيز پايبندي به اهداف و اصولي كه در اجلاس يازدهم سران عدم تعهد مورد تاكيد مجدد قرار گرفت از جمله استقلال، تماميت ارضي و حاكميت كشورها، دستيابي به خلع سلاح كامل تحت كنترل موثر بينالمللي، حق مردم تحت استعمار، ديگر اشكال سطه خارجي يا اشغال بيگانه براي تحقق حق خودمختاري و تعيين سرنوشت، برابري همه ملتها، احترام كامل به حقوق بينالملل، حل مسالمت آميز اختلافات، حاكميت مردمسالاري در روابط بينالملل، توسعه اقتصادي و اجتماعي، ايجاد يك نظم عادلانه اقتصادي بينالمللي، توسعه منابع انساني، حفظ و ارتقاء كليه حقوق بشر، آزاديهاي اساسي از جمله حق توسعه و همزيستي مسالمت آميز نظامها، فرهنگها و جوامع مختلف.
همچنين همبستگي با جنبش عدم تعهد و حمايت از ابتكارات و پيشنهادات جنبش، به عنوان يكي ديگر از معيارهاي پذيرش اعضاي جديد در اين سند قيد شده است.
درخواست كشورها براي عضويت در جنبش عدم تعهد بايد به صورت كتبي و با امضاي رئيس كشور، دولت و يا وزير خارجه كشور درخواست كننده تسليم رئيس دورهاي جنبش شود.
نسخهاي از درخواست مذكور در اختيار كليه اعضا قرار گرفته و پس از بررسي موضوع در جلسه دفتر هماهنگي در نيويورك، در صورت عدم مخالفت كشورهاي عضو، بنابر توصيه دفتر هماهنگي، عضويت كشور درخواست كننده در اولين اجلاس وزراي خارجه و يا سران جنبش عدم تعهد به تصويب ميرسد.
در حال حاضر 118 كشور عضو جنبش عدم تعهدند.
اعضاي ناظر:
به منظور جلب مشاركت ديگر بازيگران صحنه بينالمللي، رويه جاري در جنبش عدم تعهد بر آن است كه كشورها و سازمانهاي متقاضي را به عنوان ناظر براي شركت در اجلاسهاي مختلف ميپذيرد.
كشورهايي كه شرايط عضويت در جنبش عدم تعهد را دارا باشند، ميتوانند به عنوان ناظر نيز پذيرفته شوند.
اعضاي ناظر پس از كسب اجازه از هيئت رئيسه هر اجلاس ميتوانند علاوه بر حضور در جلسات عمومي، به ايراد سخنراني و ارائه نظرات و ديدگاههاي خود بپردازند.
لازم به ذكر است كه اعضاي ناظر حق شركت در گروههاي كاري، گروههاي تماس و يا نيروهاي اقدام جنبش عدم تعهد را ندارند.
در حال حاضر 16 كشور و 7 سازمان بينالمللي (از جمله سازمان ملل، سازمان كنفرانس اسلامي، اتحاديه آفريقا و اتحاديه عرب) به عنوان عضو ناظر در اجلاسهاي عدم تعهد شركت ميكنند.
پانزدهمين كنفرانس وزراي جنبش عدم تعهد از 6 الي 9 مرداد ماه سال 1387 در تهران برگزار شد.
تهیه این وبلاگ برای جلب مخاطبین به سوی مطالب حقوقی بوده امیدواریم که این مطالب بتواند نظر خوانندگان وبلاگ رو به خود جلب کند